วันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 นายยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เปิดเผยภายหลังการประชุมกองบัญชาการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ (บกปภ.ช.) เพื่อติดตามสถานการณ์สารพิษปนเปื้อนในแหล่งน้ำภาคเหนือตอนบน โดยรัฐบาลกำหนดแนวทางแก้ไขปัญหาทั้งการควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษ การฟื้นฟูคุณภาพน้ำ และการดูแลผลกระทบต่อประชาชนและภาคเกษตรกรรม
การประชุมครั้งนี้มีนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี เป็นประธาน พร้อมมอบหมายให้นายยศชนันกำกับและประสานการทำงานของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อแก้ปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแหล่งน้ำที่เกี่ยวข้อง นายยศชนันระบุว่า การแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องดำเนินการตั้งแต่แหล่งกำเนิด โดยเฉพาะกิจกรรมทำเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำที่อาจเกี่ยวข้องกับการปนเปื้อนของสารหนูและโลหะหนัก
รัฐบาลจึงเตรียมใช้กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศ โดยกำหนดหารือกับผู้แทนเมียนมาและจีนในวันที่ 24 พฤศจิกายน ก่อนการประชุมคณะทำงานร่วมไทย–เมียนมา ระหว่างวันที่ 25–26 พฤศจิกายน 2569 เพื่อแลกเปลี่ยนข้อมูล กำหนดจุดตรวจวัดคุณภาพน้ำ และวางแนวทางตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษร่วมกัน
ขณะเดียวกัน กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เตรียมนำเทคนิคการวิเคราะห์ไอโซโทปมาใช้ตรวจสอบลักษณะเฉพาะของสารหนู หรือเปรียบเสมือนการตรวจลายนิ้วมือของสารพิษ เพื่อใช้ประกอบการพิสูจน์แหล่งที่มาและการหารือกับประเทศเพื่อนบ้าน

สำหรับมาตรการภายในประเทศ รัฐบาลเตรียมหารือผ่านกลไกสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อพิจารณาควบคุมการส่งออกและการนำผ่านสารเคมีตั้งต้นที่อาจเกี่ยวข้องกับกระบวนการผลิตแร่หายาก หรือแรร์เอิร์ธ โดยเฉพาะเส้นทางที่เชื่อมต่อไปยังประเทศเมียนมา พร้อมให้กระทรวงอุตสาหกรรม กระทรวงพาณิชย์ และหน่วยงานด้านศุลกากรตรวจสอบกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง เพื่อกำหนดมาตรการควบคุมให้ตรงกับกิจกรรมที่มีความเสี่ยง โดยคำนึงถึงผลกระทบต่อผู้ประกอบการและธุรกิจที่ดำเนินการอย่างถูกต้องตามกฎหมาย ทั้งนี้ มาตรการดังกล่าวยังอยู่ระหว่างการพิจารณาและจัดทำรายละเอียด ยังไม่ใช่คำสั่งห้ามส่งออกที่มีผลบังคับใช้แล้ว
ด้านกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเตรียมผลักดันการกำหนดพื้นที่ลุ่มน้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก เป็นเขตควบคุมมลพิษ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการเฝ้าระวัง การควบคุม และการฟื้นฟูคุณภาพสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ได้รับผลกระทบ ตามขั้นตอนที่วางไว้ คณะกรรมการควบคุมมลพิษจะพิจารณารายละเอียดในวันที่ 27 พฤศจิกายน ก่อนเสนอเรื่องต่อคณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติในวันที่ 2 ธันวาคม 2569 เพื่อพิจารณาตามกฎหมาย ส่วนแผนฟื้นฟูแหล่งน้ำ จะเริ่มจากพื้นที่นำร่องหรือแซนด์บ็อกซ์ โดยศึกษาการใช้ฝายดักตะกอนและระบบบำบัดเพื่อลดการแพร่กระจายของสารปนเปื้อน รวมถึงการจัดการตะกอนที่มีสารพิษอย่างถูกวิธี
รัฐบาลยังเตรียมเพิ่มประสิทธิภาพการตรวจวัดคุณภาพน้ำด้วยชุดตรวจแบบรวดเร็ว เพื่อให้เจ้าหน้าที่ประเมินความเสี่ยงเบื้องต้นได้ทันสถานการณ์ ก่อนส่งตัวอย่างตรวจยืนยันในห้องปฏิบัติการ อีกหนึ่งมาตรการสำคัญคือการตรวจสอบสารปนเปื้อนในดิน น้ำ และผลผลิตทางการเกษตร เพื่อลดผลกระทบต่อเกษตรกรและสร้างความเชื่อมั่นให้ผู้บริโภค กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ร่วมกับหน่วยงานวิจัยเตรียมเก็บตัวอย่างในพื้นที่เสี่ยง โดยมีกำหนดตรวจครั้งใหญ่ระหว่างวันที่ 23–25 พฤศจิกายน 2569 เริ่มจากพื้นที่อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ และพื้นที่ที่เกี่ยวข้องในจังหวัดเชียงราย ข้อมูลผลตรวจจะนำมาจัดทำแผนที่การเกษตร หรือ Agri-Map เพื่อจำแนกพื้นที่ตามความเสี่ยงจากสารปนเปื้อนเป็น 3 ระดับ ได้แก่ สีแดง สีเหลือง และสีเขียว โดยตั้งเป้าจัดทำข้อมูลให้แล้วเสร็จภายในวันที่ 15 ธันวาคม 2569

สำหรับพื้นที่ที่ผลตรวจยืนยันว่าผ่านเกณฑ์ จะนำข้อมูลไปประกอบการรับรองคุณภาพและความปลอดภัยของผลผลิต ส่วนพื้นที่ที่พบสารปนเปื้อนเกินมาตรฐาน จะต้องมีมาตรการจัดการผลผลิตและดูแลเกษตรกรตามระดับความเสี่ยง การตรวจสอบดังกล่าวมีความสำคัญต่อการแก้ปัญหาความกังวลของผู้ค้าข้าวและผู้บริโภค หลังเกิดกระแสข่าวสารหนูปนเปื้อนในพื้นที่เกษตรกรรม ซึ่งส่งผลกระทบต่อการรับซื้อผลผลิตของเกษตรกรบางพื้นที่ในจังหวัดเชียงราย
นอกจากการตรวจสอบต้นตอและภาคเกษตร รัฐบาลยังเร่งจัดหาแหล่งน้ำสะอาดสำรองสำหรับประชาชน โดยพิจารณาติดตั้งระบบกรองน้ำในพื้นที่เสี่ยง และเตรียมแหล่งน้ำสำรองสำหรับการผลิตน้ำประปาในชุมชน โดยกระทรวงสาธารณสุขรับผิดชอบติดตามผลกระทบต่อสุขภาพประชาชน พร้อมตรวจสอบความปลอดภัยของอาหารและน้ำอุปโภคบริโภค ขณะที่กรมควบคุมมลพิษเพิ่มการตรวจวัดและรายงานสถานการณ์อย่างต่อเนื่อง




