“หงส์” และ “ดอกบัว” สองสัญลักษณ์สำคัญที่ถูกนำมาใช้เป็นแนวคิดหลักในการออกแบบพระที่นั่งทรงธรรม สำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยแต่ละลวดลายมิได้มีความสำคัญเพียงด้านความงดงามทางศิลปกรรม หากยังแฝงความหมายที่สะท้อนถึงพระราชจริยวัตร พระราชกรณียกิจ และพระเกียรติคุณของพระองค์ ผ่านงานสถาปัตยกรรมไทยประเพณีที่ได้รับการออกแบบอย่างประณีต
สำนักสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร เปิดเผยแนวคิดการออกแบบพระที่นั่งทรงธรรม ซึ่งให้ความสำคัญกับการใช้ระบบสัญลักษณ์ทางศิลปกรรม เพื่อถ่ายทอดเรื่องราวและความหมายที่เกี่ยวข้องกับสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยมีหงส์และดอกบัวเป็นองค์ประกอบหลัก เชื่อมโยงกับรูปแบบสถาปัตยกรรมไทยที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน

“หงส์” สัญลักษณ์แห่งความงดงามและพระราชจริยวัตร
หงส์เป็นสัญลักษณ์สำคัญที่ใช้สื่อถึงความเป็นสตรี พระราชจริยวัตรอันงดงาม และพระราชกรณียกิจของสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยแนวคิดการออกแบบได้รับแรงบันดาลใจจาก “นพพระอังสารูปหงส์เพชร” ซึ่งเป็นเครื่องประดับสำหรับกลัดบริเวณบ่าหรือไหล่ของพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูง
นอกจากนี้ ยังได้รับแรงบันดาลใจจากผลงานศิลปกรรมสำคัญของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ที่สะท้อนถึงพระราชกรณียกิจด้านการส่งเสริมและอนุรักษ์งานหัตถศิลป์ไทย โดยนำรูปหงส์มาประยุกต์เป็นลวดลายประดับหน้าบัน ตลอดจนองค์ประกอบศิลปกรรมภายในพระที่นั่งทรงธรรม
ความโดดเด่นอีกประการหนึ่งอยู่ที่การปรับรูปแบบองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมไทย โดยเฉพาะ “หางหงส์” ซึ่งเป็นส่วนปลายของปั้นลม และ “คันทวยหางหงส์” ที่อยู่ใต้ชายคา ทำหน้าที่เป็นองค์ประกอบรองรับและตกแต่งอาคาร จากเดิมที่นิยมใช้รูปนาค ได้ปรับเปลี่ยนเป็นรูปหงส์ เพื่อให้สอดคล้องกับแนวคิดหลักของการออกแบบ

“ดอกบัว” จากดอกไม้ทรงโปรด สู่สัญลักษณ์แห่งความบริสุทธิ์
อีกหนึ่งสัญลักษณ์ที่ปรากฏอยู่ทั่วพระที่นั่งทรงธรรม คือ “ดอกบัว” ซึ่งได้รับแรงบันดาลใจจากดอกไม้ทรงโปรดที่ได้รับพระราชทานนามว่า “ควีน สิริกิติ์” และยังเชื่อมโยงกับความหมายของดอกบัวในคติพระพุทธศาสนา ซึ่งเป็นสัญลักษณ์แห่งความบริสุทธิ์
ลวดลายดอกบัวถูกนำมาใช้ตกแต่งองค์ประกอบต่าง ๆ ของพระที่นั่งทรงธรรม ตั้งแต่ส่วนหลังคาที่ประดับด้วยกระจังบัวตูม ไปจนถึงบริเวณเหนือประตูและหน้าต่าง ซึ่งตกแต่งด้วยแผงคูหาราชวัติลายดอกบัว
ภายในอาคารยังมีการนำลวดลายดอกบัวมาประยุกต์ร่วมกับลายพุ่มข้าวบิณฑ์และลวดลายประเพณีอื่น ๆ เพื่อสร้างความกลมกลืนทั้งด้านรูปแบบและความหมาย สะท้อนถึงความละเอียดอ่อนของการออกแบบที่คำนึงถึงทุกองค์ประกอบ
ความวิจิตรของฝ้าเพดานและงานประดับภายในพระที่นั่งทรงธรรม
นอกจากหงส์และดอกบัวแล้ว การตกแต่งภายในพระที่นั่งทรงธรรมยังประกอบด้วยงานศิลปกรรมไทยหลายประเภทที่ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญของช่างฝีมือ
บริเวณฝ้าเพดานระหว่างเสาร่วมใน ประดับด้วยดาวเพดานและลวดลายค้างคาวซ้อนไม้ ส่วนฝ้าเพดานด้านข้างตกแต่งด้วยดาวเพดานและลายค้างคาวที่ใช้เทคนิคฉลุกระดาษทองสาบสีสอดแวว เช่นเดียวกับส่วนขื่อและหัวเสา เพื่อเพิ่มรายละเอียดและความงดงามให้แก่พื้นที่ภายในอาคาร
ส่วนบริเวณ “คอสอง” ซึ่งเป็นพื้นที่ระหว่างช่วงต่อของผนังกับหลังคาชั้นลด ประดับด้วยลายฉลุตบสีทอง เป็นลายเฟื่องอุบะและเทพพนม สะท้อนถึงรูปแบบการประดับตกแต่งตามขนบศิลปกรรมไทย

ลวดลายภายในเขตที่ประทับ สื่อถึงพระราชอิสริยยศ
บริเวณผนังกั้นส่วนที่ประทับ ออกแบบให้มีซุ้มประตูลายดอกบัวอย่างเทศซ้อนไม้ พร้อมตกแต่งผนังด้วยลายฉลุตบสีทองเป็นลายพุ่มข้าวบิณฑ์เทพพนม ขณะที่ผนังกั้นบริเวณที่นั่งสำหรับผู้เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ประดับด้วยลายพุ่มข้าวบิณฑ์และลายดอกบัว
สำหรับผนังฉากหลังบริเวณบำเพ็ญพระราชกุศล ซึ่งมีพระทวารเชื่อมต่อจากห้องที่ประทับ ใช้พื้นหลังสีฟ้าหม่น ตกแต่งด้วยลายพุ่มข้าวบิณฑ์เทพพนมฉลุตบสีทอง ซึ่งจัดเป็นลวดลายที่มีฐานานุศักดิ์สูง นิยมใช้ตกแต่งผนังภายในอาคารที่เป็นที่ประทับในพระราชฐาน
พระทวารทางเข้าสู่ห้องที่ประทับประดับด้วยซุ้มประตูอย่างเทศลายซ้อนไม้ เป็นลายดอกบัวพร้อมพวงมาลัยสองข้าง เพิ่มความงดงามตามแบบแผนงานช่างไทย
ส่วนผนังด้านหลังที่กั้นพื้นที่สำหรับผู้เข้าเฝ้ากับมุขลดบริเวณปลายสุดด้านทิศเหนือและทิศใต้ ใช้พื้นหลังสีฟ้าหม่นเช่นเดียวกัน พร้อมตกแต่งด้วยลายพุ่มข้าวบิณฑ์ดอกบัวฉลุตบสีทอง ขณะที่องค์ประกอบภายในอาคารยังมีการใช้ผ้าม่านพิมพ์ลาย เพื่อให้การตกแต่งมีความสอดคล้องกันทั่วทั้งพระที่นั่ง
ทุกลวดลายออกแบบเพื่อถวายพระเกียรติแด่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง
พระที่นั่งทรงธรรมจึงมิได้เป็นเพียงอาคารที่ใช้ประกอบพระราชพิธีสำคัญเท่านั้น แต่ยังเป็นผลงานสถาปัตยกรรมที่รวบรวมแนวคิดทางศิลปะ ความเชื่อ และขนบธรรมเนียมพระราชพิธีไว้ด้วยกันอย่างประณีต
ตั้งแต่รูปหงส์ที่สื่อถึงพระราชจริยวัตรและพระราชกรณียกิจ ไปจนถึงดอกบัวที่เชื่อมโยงกับดอกไม้ทรงโปรดและความบริสุทธิ์ตามคติพระพุทธศาสนา ทุกองค์ประกอบล้วนได้รับการออกแบบอย่างพิถีพิถัน เพื่อให้มีความถูกต้องตามธรรมเนียมพระราชพิธีและหลักการออกแบบสถาปัตยกรรมไทยประเพณีที่กรมศิลปากรสืบทอดมา
ความวิจิตรงดงามของพระที่นั่งทรงธรรมจึงเป็นอีกหนึ่งการแสดงออกถึงความอาลัยและการถวายพระเกียรติสูงสุดแด่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ผ่านมรดกงานช่างและศิลปกรรมไทยที่ทรงคุณค่า
ที่มา: สำนักสถาปัตยกรรม กรมศิลปากร




