สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร เผยรายละเอียดการออกแบบและจัดสร้างพัดสำหรับงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จำนวน 3 แบบ ซึ่งแต่ละแบบมีลักษณะและองค์ประกอบทางศิลปกรรมที่แตกต่างกัน สะท้อนถึงพระราชอิสริยยศ ความงดงามของศิลปกรรมไทย และภูมิปัญญางานช่างที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน

พัดและย่ามสำหรับงานพระราชพิธีครั้งนี้ ออกแบบโดยนายสมชาย ศุภลักษณ์อำไพพร กลุ่มประณีตศิลป์ สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร โดยมีสถาบันสิริกิติ์ฯ รับผิดชอบงานปักผ้า ขณะที่กลุ่มงานช่างบุและช่างศิราภรณ์ สำนักช่างสิบหมู่ รับผิดชอบการจัดทำโครงสร้าง เพื่อให้ผลงานมีความประณีตงดงามสมพระเกียรติ

แบบที่ 1 พัดบรมขัตติยราชอิศริยยศ สื่อถึงพระราชอิสริยยศอันสูงส่ง

พัดบรมขัตติยราชอิศริยยศ เป็นหนึ่งในพัดสำคัญที่ออกแบบโดยอัญเชิญพระนามาภิไธยย่อ “ส.ก.” ประดิษฐานภายใต้พระมหามงกุฎจักรี โดยมีพระมหาเศวตฉัตรเป็นฉากเบื้องหลัง ขนาบด้วยฉัตรบริวาร 7 ชั้น ซึ่งล้วนเป็นองค์ประกอบที่เกี่ยวข้องกับพระราชอิสริยยศ

บริเวณตัวพัดตกแต่งด้วยลายเถาไม้ทิพย์ ปักด้วยไหมเงิน ไหมทอง ไหมนาก และดิ้นเลื่อมเงิน–ทอง ผสมผสานเทคนิคงานปักชั้นสูงเพื่อสร้างมิติและความงดงามของลวดลาย

รูปภาพบทความ

ส่วนสายสร้อยมหาจักรีและองค์ประกอบประดับพัด ใช้เทคนิคหล่อแช่อิเล็กโทรฟอร์มมิ่ง (Electroforming) ซึ่งเป็นกระบวนการขึ้นรูปโลหะด้วยไฟฟ้า ช่วยให้ได้ลวดลายที่มีรายละเอียดคมชัด ก่อนนำไปชุบทองและลงยา ขณะที่ด้ามพัดทำจากไม้พุด ผ่านการกลึงและเคลือบผิวด้านอย่างประณีต

แบบที่ 2 พัดพระไพชยนตพิมาน ถ่ายทอดความวิจิตรแห่งพระพิมาน

พัดพระไพชยนตพิมาน โดดเด่นด้วยการอัญเชิญพระนามาภิไธยย่อ “ส.ก.” ประดิษฐานภายในพระพิมานนามไพชยนต์ ซึ่งเป็นองค์ประกอบหลักของการออกแบบ

ตัวพัดใช้พื้นผ้าไหมมอครามอ่อน ประดับลวดลายด้วยไหมทอง ดิ้นเลื่อมเงิน–ทอง และไหมสอดสี เพิ่มความงดงามด้วยลายพุ่มทองแกมเงินและลายช่อพวงดอกไม้ทิพย์ สะท้อนความละเอียดอ่อนของศิลปกรรมไทย

รูปภาพบทความ

นอกจากนี้ นมพัดยังออกแบบเป็นรูปจักรีตามแบบพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ส่วนกรอบพัด บัวคอพัด และซ่นพัด ใช้เทคนิคหล่อแช่อิเล็กโทรฟอร์มมิ่ง ก่อนชุบทองและลงยาสีครามให้สอดคล้องกับโทนสีของตัวพัด โดยด้ามพัดทำจากไม้พุดกลึงเคลือบด้านเช่นเดียวกัน

แบบที่ 3 พัดพระไพชยนตพิมาน สำหรับถวายบรรพชิตจีน–ญวน สะท้อนความงดงามตามแบบแผนพระราชพิธี

รูปภาพบทความ

พัดพระไพชยนตพิมานแบบที่สาม จัดสร้างขึ้นสำหรับถวายบรรพชิตจีน–ญวน โดยใช้แนวทางการออกแบบเช่นเดียวกับพัดพระไพชยนตพิมาน แต่มีการปรับรายละเอียดให้เหมาะสมกับการถวายบรรพชิตจีน–ญวนตามรูปแบบที่กำหนด

การออกแบบยังอ้างอิงแบบแผนงานพระบรมศพสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยเฉพาะการระบุชื่องานตามรูปแบบดั้งเดิม สะท้อนถึงการให้ความสำคัญกับธรรมเนียมและรายละเอียดของงานพระราชพิธี

พัดทั้ง 3 แบบ ไม่เพียงมีความแตกต่างด้านรูปแบบและองค์ประกอบเชิงสัญลักษณ์เท่านั้น แต่ยังเป็นผลงานที่เกิดจากความร่วมมือของช่างฝีมือหลายแขนง ทั้งงานออกแบบ งานปักผ้า งานโลหะประดับ งานลงยา และงานกลึงไม้ ซึ่งต้องอาศัยความรู้ ความเชี่ยวชาญ และความละเอียดประณีตในทุกขั้นตอน

การจัดสร้างพัดสำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพครั้งนี้ จึงเป็นอีกหนึ่งภาพสะท้อนของมรดกทางศิลปวัฒนธรรมไทย ที่ผสานความวิจิตรงดงามของงานช่างเข้ากับแบบแผนพระราชพิธี เพื่อถวายพระเกียรติสูงสุดแด่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง และสืบสานคุณค่าของงานประณีตศิลป์ไทยให้ดำรงอยู่ต่อไป

ที่มา: สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร