“ช้าง” เป็นสัตว์ที่มีความผูกพันกับสังคมไทยมาอย่างยาวนาน ทั้งในด้านประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และพระราชประเพณี นอกจากจะเป็นสัตว์ประจำชาติไทยแล้ว ยังถือเป็นสัตว์คู่พระบารมีของพระมหากษัตริย์ไทย สะท้อนถึงความสำคัญของช้างในฐานะสัญลักษณ์แห่งพระเกียรติยศและความยิ่งใหญ่ตามคติความเชื่อที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ
ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ช้างจะปรากฏอีกครั้งในรูปแบบ “ช้างเทินบุษบก” จำนวน 12 ตัว ซึ่งกำหนดให้ประดับบริเวณโดยรอบพระเมรุมาศ นับเป็นหนึ่งในองค์ประกอบทางศิลปกรรมที่เชื่อมโยงความสำคัญของช้างในราชประเพณีไทยเข้ากับงานพระราชพิธีอันสมพระเกียรติ
หากย้อนกลับไปในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เมื่อปี พ.ศ. 2560 ช้างเป็นหนึ่งในสัตว์หิมพานต์ 4 ประเภทที่จัดสร้างขึ้นเพื่อประดับบริเวณโดยรอบพระเมรุมาศ ตามคติจักรวาลและความเชื่อเกี่ยวกับป่าหิมพานต์
ช้างถูกกำหนดให้อยู่ทางด้านทิศเหนือของสระอโนดาต ซึ่งเป็นสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ตามคติจักรวาล โดยมีช้างตระกูลพรหมพงศ์ ซึ่งตามคติความเชื่อถือกำเนิดจากเทวฤทธิ์ของพระพรหม ประกอบด้วยช้างในหมู่ต่าง ๆ และสัตว์ผสมที่สร้างสรรค์ตามรูปแบบศิลปกรรมไทย
การจัดวางประติมากรรมสัตว์หิมพานต์เหล่านี้ ไม่เพียงทำให้ภูมิทัศน์โดยรอบพระเมรุมาศมีความวิจิตรงดงาม แต่ยังสะท้อนแนวคิดเรื่องพระเมรุมาศที่เชื่อมโยงกับเขาพระสุเมรุ อันเป็นศูนย์กลางจักรวาลตามคติความเชื่อดั้งเดิม

สำหรับพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีการกำหนดให้จัดสร้างช้างเทินบุษบกจำนวน 12 ตัว เพื่อประดับบริเวณรอบพระเมรุมาศ โดยคำว่า “เทินบุษบก” หมายถึงลักษณะของช้างที่รองรับบุษบกไว้เบื้องบน ซึ่งบุษบกเป็นงานสถาปัตยกรรมไทยลักษณะเรือนยอดขนาดย่อมที่ใช้ในงานสำคัญตามราชประเพณี
การนำรูปช้างมาประกอบกับบุษบก จึงเป็นการผสมผสานองค์ประกอบทางศิลปกรรมที่เกี่ยวข้องกับพระราชอิสริยยศเข้ากับรูปแบบสถาปัตยกรรมไทย สะท้อนความประณีตและคุณค่าของงานช่างไทยที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน
แม้รูปแบบการประดับพระเมรุมาศในแต่ละพระราชพิธีจะมีรายละเอียดแตกต่างกัน แต่ยังคงให้ความสำคัญกับการนำคติความเชื่อ ประเพณี และศิลปกรรมไทยมาใช้ในการออกแบบ เพื่อให้ทุกองค์ประกอบมีความเหมาะสมและงดงามสมพระเกียรติ
ช้างเทินบุษบกทั้ง 12 ตัว จึงมิใช่เพียงประติมากรรมสำหรับประดับพระเมรุมาศ หากยังสะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างช้างกับสถาบันพระมหากษัตริย์ ตลอดจนความสามารถของช่างศิลป์ไทยในการถ่ายทอดเรื่องราวทางประวัติศาสตร์และความเชื่อผ่านผลงานศิลปกรรม
การปรากฏของช้างเทินบุษบกในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงเป็นอีกหนึ่งองค์ประกอบที่แสดงถึงการสืบสานมรดกทางวัฒนธรรมและราชประเพณีไทย เพื่อถวายพระเกียรติแด่พระองค์อย่างสมพระเกียรติสูงสุด
ที่มา: ศูนย์ประชาสัมพันธ์พระบรมศพ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง และจดหมายเหตุงานพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เล่ม 3 กรมศิลปากร




