พระราชดำริดังกล่าวเกิดขึ้นจากความห่วงใยต่อสภาพป่าและความเดือดร้อนของราษฎรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เมื่อป่าไม้ถูกทำลาย ความแห้งแล้งและความเสื่อมโทรมของพื้นที่ก็ส่งผลต่อการดำรงชีวิตและการเพาะปลูก

ในบางพื้นที่มีการสูบน้ำเกลือใต้ดินขึ้นมาต้ม และตัดไม้ใหญ่ เช่น ไม้แดงและไม้ประดู่ มาใช้เป็นเชื้อเพลิง ขณะเดียวกัน ผิวดินบางแห่งมีคราบเกลือกระจายเป็นบริเวณกว้าง พื้นที่บางส่วนถูกทิ้งร้างเพราะพืชไม่สามารถเจริญเติบโตได้ พระองค์จึงมีพระราชดำริให้ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ โดยให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมดูแลรักษาป่า
แนวทางของโครงการให้ความสำคัญกับการสร้างความผูกพันระหว่างคนกับป่า ให้ราษฎรรู้จักคุณค่าของต้นไม้และหวงแหนป่าในท้องถิ่นของตน พร้อมช่วยกันฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำให้กลับมามีความชุ่มชื้น เป็นแหล่งน้ำสำหรับการดำรงชีวิตและการเกษตร ตลอดจนเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า

ในการเริ่มโครงการ พระองค์พระราชทานเงินจากมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพและทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์จำนวนหนึ่ง จัดตั้งเป็นกองทุนอาชีพสำหรับโครงการป่ารักน้ำ พร้อมทรงนำข้าราชการและประชาชนปลูกป่า และพระราชทานชื่อว่า “โครงการป่ารักน้ำ”
สำหรับพื้นที่ดำเนินโครงการในจังหวัดสกลนคร 5 แห่ง ประกอบด้วย บ้านถ้ำติ้ว อ.ส่องดาว , บ้านป่ารักน้ำ อ.สว่างแดนดิน , บ้านกุดนาขาม อ.เจริญศิลป์ , บ้านจาร อ.บ้านม่วง , บ้านทรายทอง อ.ส่องดาว
โครงการป่ารักน้ำบ้านถ้ำติ้วช่วยฟื้นฟูพื้นที่ป่า 17,000 ไร่ เพิ่มความหลากหลายของพันธุ์พืชและรักษาความชุ่มชื้นในดิน โดยราษฎรในตำบลปทุมวาปีและพื้นที่ใกล้เคียงมีน้ำใช้เพื่อการเกษตรประมาณ 5,000 ไร่ ครอบคลุม 1,400 ครัวเรือน ทั้งยังส่งเสริมให้ชุมชนร่วมดูแลป่าและลดการบุกรุกพื้นที่ป่าไม้ ตัวเลขดังกล่าวเป็นผลการดำเนินงานที่บันทึกไว้ในปี 2557



