วันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 ที่จังหวัดเชียงราย ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ลงพื้นที่อำเภอแม่สาย ติดตามปัญหาสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำสาย พร้อมนำหน่วยงานวิจัยเข้าสนับสนุนการตรวจสอบคุณภาพน้ำและหาแนวทางแก้ไขผลกระทบต่อประชาชน
การลงพื้นที่บริเวณสะพานมิตรภาพไทย–เมียนมา แห่งที่ 1 คณะทำงานได้สำรวจจุดเสี่ยงริมแม่น้ำสาย ซึ่งมีลักษณะน้ำขุ่นแดง พร้อมติดตามการสาธิตใช้ชุดตรวจ M-Sense นวัตกรรมของศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) ภายใต้สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) สำหรับตรวจคัดกรองสารหนูและโลหะหนักในแหล่งน้ำ
จุดเด่นของ M-Sense คือสามารถตรวจวัดสารปนเปื้อนภาคสนามได้อย่างรวดเร็ว โดยนำตัวอย่างน้ำผสมกับน้ำยาทดสอบ ก่อนหยดลงบนแผ่นชิปขั้วไฟฟ้าที่เชื่อมต่อกับเครื่องอ่านและคอมพิวเตอร์ ระบบจะวิเคราะห์และแสดงค่าความเข้มข้นของสารหนูเป็นตัวเลขภายในประมาณ 3–5 นาที
ตามข้อมูลการสาธิตครั้งนี้ ชุดตรวจมีต้นทุนประมาณ 60 บาทต่อตัวอย่าง ช่วยให้เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นและหน่วยงานด้านสาธารณสุขสามารถคัดกรองความเสี่ยง เฝ้าระวังคุณภาพน้ำ และแจ้งเตือนประชาชนได้รวดเร็วยิ่งขึ้น โดยยังต้องใช้การตรวจยืนยันตามมาตรฐานห้องปฏิบัติการในกรณีที่จำเป็น ทั้งนี้ นาโนเทคระบุว่า M-Sense เป็นเทคโนโลยีตรวจวัดโลหะหนักในน้ำด้วยหลักการทางเคมีไฟฟ้า รองรับการตรวจสารหนู ตะกั่ว แคดเมียม และปรอท เหมาะสำหรับใช้งานในพื้นที่เสี่ยงต่อการปนเปื้อน
ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน เปิดเผยว่า การแก้ปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสายจำเป็นต้องดำเนินการทั้งระยะเร่งด่วนและระยะยาว โดยกระทรวง อว. พร้อมสนับสนุนองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องนำไปใช้แก้ปัญหาอย่างเป็นระบบ หนึ่งในแนวทางที่อยู่ระหว่างศึกษา คือการสร้างระบบชะลอน้ำหรือจุดดักตะกอน เนื่องจากสารหนูและโลหะหนักบางส่วนสามารถเกาะติดกับตะกอนดินที่ไหลมากับกระแสน้ำ เมื่อชะลอความเร็วของน้ำ ตะกอนบางส่วนจะตกลงสู่ก้นแม่น้ำ ทำให้สามารถรวบรวมและนำไปกำจัดด้วยวิธีที่เหมาะสมได้
แนวทางดังกล่าวเตรียมเสนอต่อศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย วาตภัย และดินโคลนถล่ม (ศปช.) ส่วนหน้า ภาคเหนือ เพื่อพิจารณาความเป็นไปได้และแนวทางดำเนินงาน โดยต้องประเมินประสิทธิภาพและความปลอดภัยในการจัดการตะกอนปนเปื้อนก่อนนำไปใช้จริง
รองนายกรัฐมนตรีระบุด้วยว่า ปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำชายแดนไม่สามารถแก้ไขได้เฉพาะในประเทศไทย แต่ต้องอาศัยความร่วมมือจากประเทศต้นน้ำและประเทศเพื่อนบ้าน เพื่อควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษและป้องกันผลกระทบในระยะยาว
