ที่บ้านหนองห้า อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา การฟื้นฟูป่าต้นน้ำดำเนินควบคู่กับการจัดพื้นที่อยู่อาศัย ส่งเสริมอาชีพ และดูแลความเป็นอยู่ของราษฎร ภายใต้ “โครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่” ตามพระราชดำริในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โดยให้ผู้ที่ได้รับความช่วยเหลือเข้ามามีส่วนร่วมรักษาป่าและทรัพยากรในพื้นที่
แนวทางดังกล่าวเริ่มต้นที่บ้านห้วยไม้หก อำเภออมก๋อย จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อ พ.ศ. 2534 ด้วยพระราชประสงค์ให้ราษฎรมีที่อยู่อาศัยและที่ทำกินเป็นหลักแหล่ง สามารถประกอบอาชีพได้โดยไม่ต้องขยายพื้นที่เข้าไปทำลายป่า พร้อมฟื้นฟูป่าส่วนที่เสื่อมโทรมและรักษาป่าที่ยังอุดมสมบูรณ์
หลักการสำคัญของโครงการคือ “3 อ.” ซึ่งครอบคลุมทั้งความเป็นอยู่และหน้าที่ของชุมชนในการดูแลป่า ได้แก่
อิ่ม มีอาหารและแหล่งโปรตีนเพียงพอต่อการดำรงชีวิต
อุ่น มีที่อยู่อาศัยมั่นคงและมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น
อุดมการณ์ มีจิตสำนึกในการอนุรักษ์ ร่วมดูแลและฟื้นฟูป่าที่ตนอาศัยอยู่
การช่วยเหลือจึงครอบคลุมตั้งแต่ปัจจัยพื้นฐานของครอบครัว ไปจนถึงการสร้างความรู้และความรับผิดชอบต่อทรัพยากรส่วนรวม
สำหรับบ้านหนองห้า จุดเริ่มต้นของโครงการเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 28 มกราคม 2545 เมื่อสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรพื้นที่ชายแดนไทย–ลาว บริเวณดอยยอดห้วยน้ำลาว บ้านเย้าหนองห้า ตำบลร่มเย็น อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา โดยมีพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะทรงดำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร โดยเสด็จด้วย ขณะนั้นป่าในบริเวณดังกล่าวถูกแผ้วถางเป็นพื้นที่กว้าง บางส่วนมีการปลูกพืชเสพติดและมีปัญหาความมั่นคงตามแนวชายแดน ขณะเดียวกัน ราษฎรหลายกลุ่มได้ถวายฎีกาขอพระราชทานความช่วยเหลือเรื่องที่ทำกิน พระองค์จึงพระราชทานพระราชดำริให้จัดตั้งโครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่บ้านหนองห้า โดยให้ราษฎรที่ขอรับความช่วยเหลือเข้ามาอยู่อาศัยและร่วมฟื้นฟูป่า เพื่ออนุรักษ์แหล่งต้นน้ำลำธาร พร้อมเรียนรู้การทำเกษตรและการใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม
งานพัฒนาชุมชนครอบคลุมการฝึกอาชีพ โดยมีมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ สนับสนุนการฝึกอบรม ควบคู่กับการจัดบริการด้านการศึกษาและสาธารณสุขขั้นพื้นฐาน ส่วนการจัดระเบียบชุมชนชายแดนมุ่งให้ราษฎรช่วยเฝ้าระวังยาเสพติด สิ่งผิดกฎหมาย และการทำลายป่าไม้กับสัตว์ป่า
ในช่วง พ.ศ. 2545–2547 สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรและทรงติดตามงานโครงการบ้านหนองห้าเป็นระยะ โดยมีภาพถ่ายพระราชกรณียกิจเก็บรักษาไว้ที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติเฉลิมพระเกียรติฯ พะเยา
โครงการยังได้รับการติดตามต่อเนื่อง โดยเมื่อวันที่ 28 ตุลาคม 2569 คณะองคมนตรีลงพื้นที่บ้านหนองห้าเพื่อติดตามการดำเนินงานและเชิญสิ่งของพระราชทานไปมอบแก่ราษฎรและเจ้าหน้าที่ รายงานของกรมชลประทานระบุว่า มีการก่อสร้างฝาย ระบบส่งน้ำ และถังเก็บน้ำ ร่วมกับกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช เพื่อสนับสนุนน้ำสำหรับอุปโภคบริโภคและการเกษตรของชุมชนได้ตลอดปี
