ทำไมคราบบนลิ้นจึงทำให้มีกลิ่นปาก?
ผิวลิ้นมีร่องและปุ่มขนาดเล็กซึ่งสามารถสะสมเศษอาหาร แบคทีเรีย น้ำลาย และเซลล์ที่หลุดออก หากมีคราบหนา เชื้อแบคทีเรียบางชนิดอาจสร้างสารประกอบที่มีกลิ่น ส่งผลให้มีกลิ่นปากแม้จะแปรงฟันแล้ว
อย่างไรก็ตาม กลิ่นปากไม่ได้มาจากลิ้นเพียงอย่างเดียว อาจเกิดจากโรคเหงือก ฟันผุ ฟันปลอมไม่สะอาด การสูบบุหรี่ ภาวะปากแห้ง ต่อมทอนซิลอักเสบ หรือกรดไหลย้อนได้ NHS แนะนำให้พบทันตแพทย์หากดูแลช่องปากแล้วกลิ่นยังไม่หายภายในหลายสัปดาห์ หรือมีเหงือกบวม เจ็บ และเลือดออก NHS
5 ลักษณะที่ควรสังเกต
1. ฝ้าบาง ขูดออกได้ และไม่เจ็บ อาจเป็นคราบสะสม
หากฝ้าขาวหรือสีขาวอมเหลืองเคลือบทั่วลิ้น โดยเฉพาะบริเวณกลางถึงโคนลิ้น สามารถทำความสะอาดออกได้บางส่วน และไม่มีอาการเจ็บ แสบ หรือมีแผล อาจเป็นคราบสะสมทั่วไป
มักพบร่วมกับปัจจัยต่อไปนี้
- แปรงฟันแต่ไม่ได้ทำความสะอาดลิ้น
- ดื่มน้ำน้อย
- สูบบุหรี่หรือใช้ผลิตภัณฑ์ยาสูบ
- ดื่มแอลกอฮอล์
- รับประทานอาหารแล้วไม่ได้ทำความสะอาดช่องปาก
- หายใจทางปากหรือนอนอ้าปาก
- มีไข้หรือเจ็บป่วยจนรับประทานอาหารและดื่มน้ำน้อยลง
สามารถใช้แปรงสีฟันขนนุ่มหรืออุปกรณ์ทำความสะอาดลิ้นปาดเบา ๆ วันละครั้ง ไม่ควรขูดแรงจนลิ้นถลอกหรือมีเลือดออก NHS
2. ปากเหนียว คอแห้ง น้ำลายน้อย อาจเกี่ยวกับภาวะปากแห้ง
น้ำลายช่วยชะล้างเศษอาหาร ควบคุมเชื้อโรค และรักษาสภาพภายในช่องปาก เมื่อมีน้ำลายน้อย คราบบนลิ้นอาจหนาขึ้น มีกลิ่นปาก และเพิ่มความเสี่ยงต่อฟันผุหรือเชื้อรา
อาการที่อาจพบร่วมกับภาวะปากแห้ง ได้แก่
- ปากเหนียว โดยเฉพาะหลังตื่นนอน
- คอแห้งหรือกระหายน้ำบ่อย
- ริมฝีปากแตก
- พูด เคี้ยว หรือกลืนลำบาก
- รสชาติอาหารเปลี่ยน
- ลิ้นแห้ง หยาบ หรือมีร่อง
- มีกลิ่นปากต่อเนื่อง
สาเหตุอาจมาจากการขาดน้ำ ยาบางชนิด การหายใจทางปาก ความวิตกกังวล การรักษาโรคมะเร็ง เบาหวาน หรือโรคที่มีผลต่อต่อมน้ำลาย ไม่ควรหยุดยาประจำเอง แม้สงสัยว่ายาเป็นสาเหตุ ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน NHS
3. คราบคล้ายนม ขูดแล้วแดงหรือมีเลือดออก อาจเป็นเชื้อรา
เชื้อราในช่องปากหรือ Oral thrush เกิดจากเชื้อ Candida เพิ่มจำนวนมากกว่าปกติ ลักษณะที่พบได้คือคราบหรือปื้นสีขาวคล้ายนมบนลิ้น กระพุ้งแก้ม เพดานปาก หรือเหงือก เมื่อเช็ดหรือขูดออกอาจเห็นผิวแดง เจ็บ และมีเลือดออกเล็กน้อย
อาจมีอาการร่วม ได้แก่
- ลิ้นหรือช่องปากแสบและเจ็บ
- รสชาติอาหารเปลี่ยนหรือมีรสไม่พึงประสงค์
- มุมปากแตก
- รับประทานอาหารหรือดื่มน้ำลำบาก
- มีกลิ่นปาก
- ช่องปากแดงร่วมกับปื้นสีขาว
กลุ่มที่มีโอกาสเกิดมากขึ้น ได้แก่ ผู้ใช้ยาปฏิชีวนะเป็นเวลานาน ผู้ใช้ยาพ่นสเตียรอยด์ ผู้ใส่ฟันปลอม ผู้มีเบาหวาน ผู้ได้รับเคมีบำบัด และผู้มีภูมิคุ้มกันอ่อนแอ NHS
ไม่ควรซื้อยาฆ่าเชื้อมารับประทานเอง เพราะฝ้าขาวไม่ได้เกิดจากเชื้อราทุกกรณี ควรให้แพทย์ ทันตแพทย์ หรือเภสัชกรประเมินก่อนเลือกยา
4. ปื้นขาวติดแน่น ขูดไม่ออก ควรเข้ารับการตรวจ
หากเป็นปื้นสีขาวเฉพาะตำแหน่ง มีรูปร่างไม่สม่ำเสมอ นูนเล็กน้อย หรือมีบริเวณสีแดงปน และไม่สามารถเช็ดหรือขูดออกได้ ไม่ควรพยายามแกะด้วยเล็บหรือของแข็ง
ปื้นขาวลักษณะนี้อาจเกิดจากการเสียดสี การระคายเคืองเรื้อรัง ไลเคนพลานัส หรือภาวะ Leukoplakia ซึ่งจำเป็นต้องตรวจแยกสาเหตุ โดยเฉพาะผู้ที่สูบบุหรี่ ใช้ผลิตภัณฑ์ยาสูบ ดื่มแอลกอฮอล์มาก หรือมีฟันและฟันปลอมเสียดสีกับลิ้น
NHS ระบุว่า Leukoplakia มักเป็นปื้นสีขาวรูปร่างไม่สม่ำเสมอและขูดไม่ออก แม้ส่วนใหญ่ไม่ใช่มะเร็ง แต่บางกรณีอาจมีเซลล์ผิดปกติ จึงควรให้ทันตแพทย์หรือแพทย์ตรวจ NHS
5. มีแผล ก้อน ปวด หรือกลืนลำบากนานเกิน 3 สัปดาห์ ไม่ควรรอดูเอง
ควรพบแพทย์หรือทันตแพทย์หากฝ้าขาวไม่หาย หรือมีอาการต่อไปนี้ร่วมด้วย
- แผลในปากนานเกิน 3 สัปดาห์
- ปื้นสีขาวหรือแดงที่ไม่หาย
- มีก้อนบนลิ้น ในช่องปาก ริมฝีปาก หรือลำคอ
- ปวดหรือแสบต่อเนื่อง
- ลิ้นมีเลือดออกโดยไม่ทราบสาเหตุ
- กลืนลำบาก พูดลำบาก หรือเสียงแหบเรื้อรัง
- น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ
- มีก้อนบริเวณคอ
อาการเหล่านี้เกิดจากภาวะอื่นที่ไม่ใช่มะเร็งได้บ่อย แต่ควรตรวจเพื่อหาสาเหตุ เพราะการตรวจพบความผิดปกติเร็วช่วยให้รักษาได้เหมาะสมขึ้น NHS
วิธีดูแลลิ้นและลดกลิ่นปากเบื้องต้น
ทำความสะอาดอย่างอ่อนโยน
- แปรงฟันและขอบเหงือกวันละอย่างน้อย 2 ครั้ง ครั้งละประมาณ 2 นาที
- ใช้ยาสีฟันผสมฟลูออไรด์
- ทำความสะอาดซอกฟันด้วยไหมขัดฟันหรือแปรงซอกฟันวันละครั้ง
- ใช้แปรงขนนุ่มหรือที่ทำความสะอาดลิ้นวันละครั้ง
- ปาดจากด้านในออกมาด้านหน้าเบา ๆ ไม่กดจนเจ็บ
- ล้างฟันปลอมให้สะอาดและถอดก่อนนอน
การใช้ที่ขูดลิ้นช่วยลดคราบได้ แต่ไม่สามารถรักษาเชื้อรา โรคเหงือก ฟันผุ หรือรอยโรคที่เป็นปื้นขาวติดแน่น
เพิ่มความชุ่มชื้นในช่องปาก
- จิบน้ำเป็นระยะ
- เคี้ยวหมากฝรั่งไม่มีน้ำตาล หากไม่มีข้อจำกัด
- ลดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และคาเฟอีนมากเกินไป
- หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่และผลิตภัณฑ์ยาสูบ
- เลือกน้ำยาบ้วนปากสูตรไม่มีแอลกอฮอล์หากมีปากแห้ง
- ตรวจหาสาเหตุของอาการคัดจมูก หากต้องหายใจทางปากเป็นประจำ
ผู้ใช้ยาพ่นสเตียรอยด์ควรดูแลเป็นพิเศษ
ควรใช้ยาตามคำแนะนำของแพทย์ ใช้อุปกรณ์ช่วยพ่นยาเมื่อได้รับคำแนะนำ และบ้วนปากหลังใช้ทุกครั้ง เพื่อลดความเสี่ยงเชื้อราในช่องปาก ไม่ควรหยุดยาพ่นเอง
สิ่งที่ไม่ควรทำ
- ไม่ควรขูดลิ้นแรงจนถลอกหรือเลือดออก
- ไม่ควรใช้เล็บ ช้อน หรือของมีคมแกะปื้นขาว
- ไม่ควรใช้น้ำมะนาว เกลือเข้มข้น หรือสารระคายเคืองถูบนลิ้น
- ไม่ควรใช้ยาฆ่าเชื้อราหรือยาปฏิชีวนะเองโดยไม่ทราบสาเหตุ
- ไม่ควรใช้น้ำหอมระงับกลิ่นปากแทนการรักษาฟันผุหรือโรคเหงือก
- ไม่ควรหยุดยาประจำเองเมื่อสงสัยว่าเป็นสาเหตุของปากแห้ง
ควรพบใคร?
ควรเริ่มจากทันตแพทย์หากมีกลิ่นปากเรื้อรัง ปื้นขาว เหงือกบวม เลือดออก ฟันผุ หรือปัญหาฟันปลอม ส่วนผู้ที่มีปากแห้งต่อเนื่อง กลืนลำบาก เชื้อราเป็นซ้ำ หรือมีโรคประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์ร่วมด้วย
ลิ้นเป็นฝ้าขาวส่วนใหญ่อาจดูแลได้ด้วยการทำความสะอาดช่องปากและเพิ่มความชุ่มชื้น แต่ถ้าปื้นขาวขูดไม่ออก เจ็บ มีเลือดออก หรือคงอยู่นาน ไม่ควรขูดซ้ำหรือรอดูอาการ ควรเข้ารับการตรวจเพื่อแยกสาเหตุอย่างถูกต้อง




