ขบวนพยุหยาตราทางชลมารคเกี่ยวข้องกับการเสด็จพระราชดำเนินทางน้ำ โดยมีเรือพระราชพาหนะและเรือตามเสด็จจัดเป็นขบวนตามแบบแผน การชมให้เข้าใจจึงเริ่มจากการแยกความหมายของตัวเรือออกจากการจัดขบวน และพิจารณาว่าในพระราชพิธีแต่ละครั้ง เรือแต่ละลำได้รับหน้าที่อย่างไร
คำว่าเรือพระราชพิธีใช้กล่าวถึงเรือที่เกี่ยวข้องกับพระราชพิธี ส่วนเรือพระที่นั่งเป็นกลุ่มเรือที่มีฐานะและลักษณะเฉพาะภายในองค์ประกอบดังกล่าว ขณะที่คำว่าขบวนพยุหยาตราทางชลมารคหมายถึงการจัดเรือและผู้ปฏิบัติหน้าที่ให้เคลื่อนร่วมกันตามริ้วขบวน จึงไม่ใช่ชื่อของเรือลำใดลำหนึ่ง
กรมศิลปากรอธิบายบริบทสมัยอยุธยาว่า การใช้เรือหลวงในราชประเพณีเกี่ยวข้องกับการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน การเสด็จพระราชดำเนินไปนมัสการพระพุทธบาทที่สระบุรี และพระราชพิธีเนื่องด้วยพระบรมศพหรือพระศพ ประวัติการใช้ขบวนเรือจึงมีหลายบริบท ซึ่งต้องอ่านควบคู่กับหลักฐานของแต่ละช่วงเวลา
เอกสารของกรมศิลปากรยังอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างรูปขบวนเรือพระราชพิธีกับแบบแผนกระบวนทัพเรือโบราณที่สืบเนื่องจากอยุธยา เมื่อมองเรือพระที่นั่งร่วมกับเรือประเภทอื่น ผู้ชมจะเห็นทั้งงานศิลปกรรมและการจัดตำแหน่งที่ประกอบกันเป็นขบวน
วิธีเริ่มชมอย่างเข้าใจคือดูภาพรวมก่อน แล้วจึงสังเกตโขนเรือ ส่วนกลางลำ และตำแหน่งเรือในริ้วขบวน ประวัติของชื่อเรือ รูปลักษณ์ของลำปัจจุบัน และหน้าที่ในพระราชพิธีครั้งหนึ่งเป็นข้อมูลคนละส่วนที่ช่วยอธิบายกันได้
