ฉากบังเพลิงและฉากบังเตา สำหรับงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประดับด้วยผ้าไหมยก ๓ ลวดลายสำคัญ ได้แก่ ผ้าไหมยกลายโคมหงสมณฑล ผ้าไหมยกลายราชวัตรดอกไม้เทศ พื้นสีน้ำเงิน และผ้าไหมยกดิ้นทองลายโคมกุดั่นดอกไม้จีน โดยทุกผืนผ่านการปักประดับดิ้น เลื่อม ลูกปัด และคริสตัลอย่างประณีต เพื่อให้เกิดผลงานหัตถศิลป์อันวิจิตรสมพระเกียรติ

หนึ่งในลวดลายที่มีความหมายสำคัญ คือ “ลายโคมหงสมณฑล” ลวดลายไทยที่เชื่อมโยงทั้งความเป็นสิริมงคล ภูมิปัญญางานผ้าโบราณ และพระราชปณิธานในการส่งเสริมศิลปหัตถกรรมไทย

ลายโคมหงสมณฑลสร้างสรรค์ขึ้นโดย สถาบันสิริกิติ์ เนื่องในโอกาสมหามงคลที่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๘๐ พรรษา เมื่อวันที่ ๑๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๕๕ เพื่อเฉลิมพระเกียรติในพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงสนับสนุน ส่งเสริม และพัฒนางานศิลปหัตถกรรมไทยมาอย่างต่อเนื่อง

ต้นแบบของลายโคมหงสมณฑลมาจาก ผูกลายผ้าโบราณ ที่ปรากฏภาพ “หงส์เล่นธาร” อยู่ภายในดวงมณฑล สลับกับลายดอกไม้สี่กลีบ และเชื่อมต่อกันด้วยลายรักร้อยเกลียว

รูปภาพบทความ

ช่างได้นำองค์ประกอบเหล่านี้มาประดิษฐ์และจัดวางใหม่ในรูปแบบ “ลายโคม” จึงเกิดเป็นชื่อ “ลายโคมหงสมณฑล” ซึ่งยังคงกลิ่นอายของลวดลายโบราณไว้ ขณะเดียวกันก็ได้รับการพัฒนาให้เหมาะกับงานหัตถศิลป์ร่วมสมัย

ต่อมา สถาบันสิริกิติ์ได้นำลายโคมหงสมณฑลไปสร้างสรรค์ในงานช่างหลากหลายประเภท ทั้ง แผ่นคร่ำสามกษัตริย์ งานจักสานย่านลิเภา และการทอผ้าไหมยกดอก ทำให้ลวดลายนี้ได้รับการสืบทอดและพัฒนาในงานศิลปหัตถกรรมหลายแขนง

จากแรงบันดาลใจในผืนผ้าโบราณ สู่ผลงานหัตถศิลป์ที่ได้รับการต่อยอดอย่างประณีต “ลายโคมหงสมณฑล” จึงไม่ได้เป็นเพียงลวดลายประดับ แต่ยังสะท้อนองค์ความรู้ของช่างไทย การสืบทอดภูมิปัญญา และพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงส่งเสริมงานศิลปหัตถกรรมไทยตลอดมา

รูปภาพบทความ

การนำลายดังกล่าวมาประดับบนฉากบังเพลิงและฉากบังเตาในพระราชพิธี จึงเป็นอีกหนึ่งองค์ประกอบที่สะท้อนความงดงามของมรดกงานช่างไทย และร่วมถวายพระเกียรติแด่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงอย่างสมพระเกียรติ