วันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 สถานการณ์สารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ยังคงสร้างความวิตกกังวลให้ประชาชนและเกษตรกรริมแม่น้ำอย่างต่อเนื่อง หลังผลตรวจเบื้องต้นพบสารหนูในน้ำสูงถึง 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของค่ามาตรฐาน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ส่งผลให้เกษตรกรหลายรายไม่กล้าสูบน้ำจากแม่น้ำมาใช้เพาะปลูก ต้องลงทุนขุดเจาะบ่อบาดาลเพื่อหาแหล่งน้ำทดแทน แม้จะทำให้ต้นทุนการเกษตรเพิ่มสูงขึ้นก็ตาม
ขณะเดียวกัน นายสืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวงและตัวแทนภาคประชาชน ได้ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ เพื่อเรียกร้องให้รัฐบาลไทยหยิบยกปัญหามลพิษจากกิจกรรมเหมืองแร่ในเมียนมาขึ้นหารือระหว่างการเดินทางเยือนเมียนมาในวันที่ 12 พฤศจิกายนนี้ พร้อมเสนอให้จัดประชุมคณะทำงานตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมไทย–เมียนมา และเปิดเผยข้อมูลห่วงโซ่อุปทานแร่ที่ส่งผ่านประเทศไทยไปยังจีน
พบสารหนูแม่น้ำสายสูงกว่ามาตรฐาน 25 เท่า น้ำยังแดงขุ่น
สถานการณ์คุณภาพน้ำแม่น้ำสายกลับมาเป็นที่กังวลอีกครั้ง หลังสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 ร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจสอบคุณภาพน้ำบริเวณชุมชนหัวฝาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายนที่ผ่านมา
ผลตรวจด้วยชุดทดสอบภาคสนามพบสารหนูประมาณ 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร ขณะที่ค่ามาตรฐานสำหรับน้ำผิวดินกำหนดไว้ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือสูงกว่าค่ามาตรฐานประมาณ 25 เท่า
อย่างไรก็ตาม ผลดังกล่าวเป็นการตรวจเบื้องต้นด้วยชุดทดสอบภาคสนาม ซึ่งยังต้องรอผลวิเคราะห์จากห้องปฏิบัติการเพื่อยืนยันระดับการปนเปื้อนอย่างเป็นทางการ
จากการสำรวจบริเวณแม่น้ำสาย พบว่าน้ำยังมีลักษณะขุ่นและมีสีแดงปนน้ำตาล แตกต่างจากสภาพแม่น้ำที่ประชาชนคุ้นเคยในอดีต แม้ระดับความขุ่นจะลดลงจากช่วงที่เกิดปัญหารุนแรงก็ตาม
ก่อนหน้านี้ เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน แม่น้ำสายมีค่าความขุ่นสูงถึงประมาณ 14,000 NTU จนเกินขีดความสามารถของระบบกรองน้ำประปา ทำให้การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายต้องหยุดการผลิตน้ำชั่วคราว ก่อนทยอยกลับมาให้บริการภายหลังสถานการณ์ความขุ่นเริ่มลดลง
ชาวบ้านยังกังวลน้ำประปา หันซื้อน้ำดื่มบรรจุขวด
แม้ระบบผลิตน้ำประปาจะสามารถกลับมาดำเนินการได้แล้ว แต่ประชาชนในพื้นที่อำเภอแม่สายบางส่วนยังไม่มั่นใจในคุณภาพน้ำ เนื่องจากยังพบความขุ่นและสีที่ผิดปกติของน้ำในแม่น้ำสาย
ชาวบ้านจำนวนหนึ่งจึงเลือกซื้อน้ำดื่มบรรจุขวดมาใช้บริโภคแทนน้ำประปาหรือน้ำบาดาลที่เคยใช้อยู่ เพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยงจากสารปนเปื้อนที่อาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพ
อย่างไรก็ตาม คุณภาพน้ำในแม่น้ำซึ่งเป็นน้ำดิบกับคุณภาพน้ำประปาที่ผ่านระบบบำบัดแล้วต้องพิจารณาแยกจากกัน การพบสารหนูในน้ำดิบสูงกว่ามาตรฐานไม่ได้หมายความว่าน้ำประปาทุกจุดมีสารหนูเกินเกณฑ์เช่นเดียวกัน
การประปาส่วนภูมิภาคและหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมจึงจำเป็นต้องตรวจสอบคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง ทั้งก่อนเข้าสู่ระบบผลิตและหลังผ่านกระบวนการบำบัด เพื่อสร้างความมั่นใจให้ประชาชน
เกษตรกรไม่กล้าสูบน้ำแม่น้ำสายรดผัก หันขุดเจาะบ่อบาดาลแทน
ปัญหาการปนเปื้อนยังส่งผลกระทบต่อกลุ่มเกษตรกรที่ประกอบอาชีพปลูกพืชผักริมแม่น้ำสาย ซึ่งเดิมอาศัยน้ำจากแม่น้ำในการเพาะปลูก
เกษตรกรหลายรายกังวลว่าการสูบน้ำจากแม่น้ำที่มีสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนขึ้นมารดพืชผัก อาจทำให้เกิดการสะสมของสารพิษในดินและผลผลิตทางการเกษตร และอาจส่งผลต่อความปลอดภัยของผู้บริโภค
ด้วยเหตุนี้ เกษตรกรบางส่วนจึงตัดสินใจขุดเจาะบ่อบาดาลเพื่อหาแหล่งน้ำทดแทน แม้จะต้องแบกรับค่าใช้จ่ายเพิ่มขึ้น ทั้งค่าขุดเจาะ ค่าติดตั้งเครื่องสูบน้ำ และค่าน้ำมันเชื้อเพลิง
สถานการณ์ดังกล่าวทำให้เกษตรกรต้องเผชิญความไม่แน่นอนทั้งด้านต้นทุนการผลิตและความมั่นใจในคุณภาพผลผลิต โดยเฉพาะผู้ที่ต้องใช้น้ำในปริมาณมากสำหรับเพาะปลูกพืชผักหรือข้าว
ทั้งนี้ น้ำบาดาลไม่ได้ปลอดภัยจากสารหนูโดยอัตโนมัติ จึงควรนำตัวอย่างน้ำไปตรวจวิเคราะห์คุณภาพก่อนใช้ในการเกษตรหรืออุปโภคบริโภค โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีประวัติการปนเปื้อนโลหะหนัก
กระทบพื้นที่เกษตรกว่า 60,500 ไร่ หวั่นความปลอดภัยอาหาร
ข้อมูลจากเครือข่ายภาคประชาชนระบุว่า แม่น้ำสายและแม่น้ำรวกเป็นแหล่งน้ำสำคัญของพื้นที่เกษตรกรรมในอำเภอแม่สาย โดยมีระบบชลประทานที่เกี่ยวข้องกับพื้นที่เพาะปลูกประมาณ 60,500 ไร่ ครอบคลุม 39 หมู่บ้าน ใน 5 ตำบล
ได้แก่ ตำบลแม่สาย ศรีเมืองชุม โป่งผา เวียงพางคำ และเกาะช้าง
แม่น้ำทั้งสองสายยังเป็นแหล่งน้ำดิบที่ใช้ในการผลิตน้ำประปาสำหรับประชาชนจำนวนมากในพื้นที่
ปัญหาสารโลหะหนักปนเปื้อนจึงไม่ได้ส่งผลเฉพาะต่อการใช้น้ำในครัวเรือน แต่ยังเชื่อมโยงกับระบบเกษตรกรรม ความปลอดภัยอาหาร และเศรษฐกิจของชุมชนชายแดน
ภาคประชาชนต้องการให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเร่งตรวจสอบคุณภาพน้ำ ดิน และผลผลิตทางการเกษตร เพื่อประเมินความเสี่ยงจากการสะสมสารพิษและจัดทำแนวทางช่วยเหลือเกษตรกรอย่างเป็นระบบ
“สืบสกุล” ส่งจดหมายถึง “สีหศักดิ์” จี้นำปัญหาเหมืองแร่หารือเมียนมา
ด้านนายสืบสกุล กิจนุกร นักวิชาการสาขาวิชาการพัฒนาระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง และตัวแทนภาคประชาชน เปิดเผยถึงการส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายสีหศักดิ์ พวงเกตุแก้ว รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศ
จดหมายดังกล่าวเรียกร้องให้รัฐบาลไทยใช้โอกาสการเดินทางเยือนเมียนมาในวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 เพื่อยกระดับปัญหาการทำเหมืองแร่และมลพิษข้ามพรมแดนเป็นหนึ่งในวาระสำคัญของการหารือ
โดยเสนอให้มีการพูดคุยกับรัฐบาลเมียนมา รวมถึง พล.อ.อาวุโส มิน อ่อง หล่าย ผู้นำเมียนมา เกี่ยวกับความจำเป็นในการร่วมมือแก้ไขปัญหาสารโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำที่ไหลผ่านทั้งสองประเทศ
นายสืบสกุลมองว่า กิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำของประเทศเมียนมาอาจมีความเชื่อมโยงกับปัญหาการปนเปื้อนสารพิษในแม่น้ำหลายสายของประเทศไทย
อย่างไรก็ตาม การระบุแหล่งกำเนิดมลพิษและความรับผิดชอบของกิจการเหมืองแร่แต่ละแห่งจำเป็นต้องอาศัยข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ การตรวจสอบพื้นที่จริง และความร่วมมือของหน่วยงานทั้งสองประเทศ
เสนอเชิญรัฐมนตรีเมียนมาลงพื้นที่แม่น้ำกก–สาย–รวก–โขง
หนึ่งในข้อเสนอสำคัญของจดหมายเปิดผนึก คือการเชิญรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศและรัฐมนตรีที่รับผิดชอบด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของเมียนมา เดินทางลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายร่วมกับฝ่ายไทย
โดยเสนอให้ตรวจสอบสถานการณ์บริเวณแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นลุ่มน้ำสำคัญที่ได้รับผลกระทบจากการปนเปื้อนสารโลหะหนัก
การลงพื้นที่ร่วมกันจะเปิดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ของทั้งสองประเทศรับทราบข้อเท็จจริงจากพื้นที่จริง และรับฟังความเดือดร้อนของประชาชนที่ได้รับผลกระทบโดยตรง
ภาคประชาชนเห็นว่าการแก้ไขปัญหาจำเป็นต้องมีความเข้าใจร่วมกันถึงผลกระทบด้านสุขภาพ สิ่งแวดล้อม การเกษตร และการดำรงชีวิต เพื่อให้สามารถกำหนดมาตรการที่เหมาะสมได้อย่างเป็นรูปธรรม
จี้จัดประชุมคณะทำงานไทย–เมียนมาครั้งแรกที่แม่สาย
นายสืบสกุลยังเสนอให้รัฐบาลไทยเร่งประสานรัฐบาลเมียนมา เพื่อจัดการประชุมคณะทำงานตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมไทย–เมียนมา ครั้งที่ 1 ณ อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย
การประชุมดังกล่าวควรดำเนินการภายใต้กรอบขอบเขตการดำเนินงาน หรือ Terms of Reference (TOR) ที่ทั้งสองฝ่ายได้จัดทำร่วมกันไว้ก่อนหน้านี้
ข้อเสนอสำคัญคือการให้ผู้แทนของทั้งสองประเทศร่วมตรวจสอบสภาพปัญหา แลกเปลี่ยนข้อมูลคุณภาพน้ำ และหารือแนวทางลดการปล่อยมลพิษจากพื้นที่ต้นน้ำ
พร้อมกันนี้ ยังเสนอให้เปิดโอกาสแก่ภาคประชาชน นักวิชาการ และผู้ได้รับผลกระทบเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการหารือ เพื่อให้การกำหนดมาตรการมีความโปร่งใสและตอบโจทย์ปัญหาที่เกิดขึ้นจริง
เสนอระบบตรวจสอบย้อนกลับแร่จากเมียนมาผ่านไทยไปจีน
อีกหนึ่งข้อเสนอสำคัญคือการผลักดันให้รัฐบาลเมียนมาจัดทำระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่ หรือ Traceability สำหรับแร่ที่มีการขนส่งผ่านประเทศไทยไปยังประเทศจีน
ระบบดังกล่าวควรเปิดเผยข้อมูลสำคัญเกี่ยวกับกิจการเหมืองแร่ ได้แก่
-
ที่ตั้งและประเภทของเหมืองแร่
-
ใบอนุญาตประกอบกิจการและผู้รับผิดชอบ
-
สถานะการดำเนินงานของบริษัท
-
การปฏิบัติตามกฎหมายและมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อม
-
การจัดการกองดินและทรายทิ้งจากการทำเหมือง
-
ระบบบำบัดน้ำเสียและการป้องกันสารพิษรั่วไหล
-
มาตรการความปลอดภัยในการทำงาน
-
ความรับผิดชอบต่อชุมชนและสิ่งแวดล้อม
-
แผนฟื้นฟูพื้นที่ภายหลังสิ้นสุดการทำเหมือง
ภาคประชาชนเห็นว่าการเปิดเผยข้อมูลเหล่านี้จะช่วยให้สามารถตรวจสอบแหล่งกำเนิดมลพิษและความเชื่อมโยงของกิจกรรมเหมืองแร่กับคุณภาพน้ำได้ชัดเจนขึ้น
นอกจากนี้ ยังจะช่วยเพิ่มความโปร่งใสในการดำเนินธุรกิจเหมืองแร่ และสนับสนุนการกำกับดูแลผลกระทบสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนในระยะยาว
ย้ำมลพิษข้ามพรมแดนไม่ใช่ปัญหาของไทยหรือเมียนมาเพียงประเทศเดียว
นายสืบสกุลระบุว่า ปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนักในแม่น้ำที่ไหลผ่านหลายประเทศไม่ใช่ปัญหาภายในของประเทศไทยหรือเมียนมาเพียงฝ่ายเดียว แต่เป็นปัญหาที่อาจส่งผลกระทบต่อประชาชนและระบบนิเวศในภูมิภาคอาเซียน
โดยเฉพาะแม่น้ำที่เชื่อมโยงกับลุ่มน้ำโขง ซึ่งมีประชาชนหลายประเทศพึ่งพาเป็นแหล่งน้ำสำหรับอุปโภคบริโภค การเกษตร การประมง และการดำรงชีวิต
การแก้ไขปัญหาจึงจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างประเทศ ทั้งการตรวจสอบแหล่งกำเนิดสารปนเปื้อน การแลกเปลี่ยนข้อมูล การกำหนดมาตรการควบคุมมลพิษ และการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ
ภาคประชาชนเรียกร้องให้รัฐบาลไทยใช้เวทีการหารือระดับผู้นำผลักดันให้เมียนมาร่วมรับผิดชอบต่อปัญหามลพิษที่อาจเกิดจากกิจกรรมในพื้นที่ต้นน้ำ และกำหนดแนวทางแก้ไขที่สามารถติดตามผลได้อย่างชัดเจน
กระทรวงสาธารณสุขเตือนหลีกเลี่ยงใช้น้ำแม่น้ำสายโดยตรง
ขณะเดียวกัน กระทรวงสาธารณสุขออกคำแนะนำเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ให้ประชาชนในพื้นที่เสี่ยงหลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรงสำหรับดื่ม ประกอบอาหาร หุงข้าว ล้างผักผลไม้ และรดพืชผักที่ใช้บริโภค จนกว่าจะมีผลตรวจยืนยันความปลอดภัย
รวมถึงควรงดลงเล่นน้ำและหลีกเลี่ยงการจับสัตว์น้ำจากพื้นที่เสี่ยงมาบริโภค เนื่องจากสารหนูเป็นสารที่มีพิษและอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพหากได้รับเข้าสู่ร่างกายอย่างต่อเนื่อง
กรมอนามัยยังเน้นย้ำว่า การต้มน้ำหรือเติมคลอรีนไม่สามารถกำจัดสารหนูออกจากน้ำได้ จึงควรใช้น้ำดื่มและน้ำประกอบอาหารจากแหล่งที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพและรับรองความปลอดภัยแล้วเท่านั้น
สำหรับประชาชนที่มีประวัติสัมผัสน้ำปนเปื้อนและมีอาการผิดปกติ ควรเข้ารับการประเมินความเสี่ยงจากบุคลากรทางการแพทย์
จับตาผลเจรจาไทย–เมียนมา 12 พฤศจิกายน หวังแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ
สำหรับสถานการณ์แม่น้ำสาย จังหวัดเชียงราย ขณะนี้ประเด็นที่ประชาชนต้องการความชัดเจนมีทั้งผลตรวจคุณภาพน้ำ ความปลอดภัยของน้ำประปา แหล่งน้ำสำรองสำหรับการเกษตร และการแก้ไขปัญหามลพิษจากพื้นที่ต้นน้ำ
แม้การประปาส่วนภูมิภาคจะสามารถกลับมาผลิตและจ่ายน้ำได้แล้ว แต่ความกังวลของประชาชนยังคงมีอยู่ โดยเฉพาะเกษตรกรที่ต้องใช้น้ำต่อเนื่องและผู้ประกอบการที่พึ่งพาทรัพยากรน้ำในพื้นที่
การเดินทางเยือนเมียนมาของนายสีหศักดิ์ในวันที่ 12 พฤศจิกายน จึงเป็นโอกาสที่ภาคประชาชนต้องการให้รัฐบาลไทยนำปัญหาการปนเปื้อนสารโลหะหนักขึ้นหารืออย่างจริงจัง
โดยมีเป้าหมายให้เกิดความร่วมมือในการตรวจสอบคุณภาพน้ำ ควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษ ฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติ และสร้างหลักประกันด้านความปลอดภัยให้ประชาชนที่พึ่งพาแม่น้ำข้ามพรมแดนในการดำรงชีวิต
ทั้งนี้ ยังต้องติดตามผลการหารือระหว่างรัฐบาลไทยกับเมียนมา รวมถึงผลตรวจยืนยันสารหนูจากห้องปฏิบัติการและมาตรการช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบต่อไป 
