12 ตุลาคม 2569 ครบรอบ 10 ปีการพระราชทานนาม “คลองภูมินาถดำริ” หรือคลอง ร.1 จังหวัดสงขลา หนึ่งในโครงสร้างหลักของโครงการบรรเทาอุทกภัยอำเภอหาดใหญ่อันเนื่องมาจากพระราชดำริในหลวงรัชกาลที่ 9 ที่ช่วยผันน้ำจากคลองอู่ตะเภาออกสู่ทะเลสาบสงขลา หลังอุทกภัยครั้งรุนแรงในปี 2568 กรมชลประทานเร่งซ่อมแซมโครงสร้างที่เสียหาย พร้อมยกระดับระบบระบายน้ำเพื่อรับมือฤดูฝนปี 2569
อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา เป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจและการคมนาคมสำคัญของภาคใต้ แต่ด้วยสภาพภูมิประเทศที่เป็นพื้นที่ลุ่มรับน้ำจากคลองอู่ตะเภาและลำน้ำสาขา ทำให้ประสบปัญหาน้ำท่วมซ้ำหลายครั้ง โดยเฉพาะเมื่อเกิดฝนตกหนักต่อเนื่อง ย้อนกลับไปเดือนพฤศจิกายน 2531 หาดใหญ่เผชิญอุทกภัยครั้งใหญ่ บ้านเรือน พื้นที่เกษตร และย่านการค้าได้รับความเสียหายอย่างหนัก
วันที่ 24 ธันวาคม 2531 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 มีพระราชดำริเกี่ยวกับการแก้ไขและบรรเทาอุทกภัยอำเภอหาดใหญ่ โดยทรงเห็นว่าการสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่เพื่อสกัดน้ำจากคลองอู่ตะเภามีข้อจำกัดด้านพื้นที่ จึงควรพิจารณาขุดคลองระบายน้ำขนาดใหญ่ เพื่อแบ่งน้ำออกจากเส้นทางเดิมและระบายลงสู่ทะเลสาบสงขลาโดยเร็ว พร้อมทั้งมีแนวพระราชดำริให้พิจารณาสร้างคันกั้นน้ำและติดตั้งระบบสูบน้ำตามความจำเป็น เพื่อช่วยลดปัญหาน้ำท่วมขังในเขตเมือง
จากแนวพระราชดำริ สู่คลองผันน้ำเลี่ยงเมืองหาดใหญ่
กรมชลประทานเริ่มดำเนินงานในปี 2532 ด้วยการขุดลอกคลองธรรมชาติ ก่อนขยายระบบระบายน้ำเพิ่มเติมในระยะต่อมา หนึ่งในคลองสายหลักคือ คลองระบายน้ำสายที่ 1 หรือคลอง ร.1 ซึ่งทำหน้าที่แบ่งน้ำจากคลองอู่ตะเภา ผันน้ำอ้อมตัวเมืองหาดใหญ่แล้วระบายลงสู่ทะเลสาบสงขลา เพื่อลดปริมาณน้ำที่ไหลผ่านย่านชุมชนและพื้นที่เศรษฐกิจ ภายหลังอุทกภัยปี 2553 กรมชลประทานดำเนินโครงการบรรเทาอุทกภัยอำเภอหาดใหญ่ระยะที่ 2 เพิ่มความสามารถในการระบายน้ำของคลอง ร.1 จากเดิม 465 เป็น 1,200 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ตามศักยภาพที่ออกแบบไว้
วันที่ 12 ตุลาคม 2559 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามคลอง ร.1 ว่า “คลองภูมินาถดำริ” หมายถึงคลองระบายน้ำที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำริให้ขุดขึ้น
น้ำท่วมหาดใหญ่เดือนพฤศจิกายน 2568 บททดสอบครั้งสำคัญ หลังหาดใหญ่ฝนตกหนักต่อเนื่องในพื้นที่ลุ่มน้ำคลองอู่ตะเภา ส่งผลให้มวลน้ำจำนวนมากไหลเข้าสู่พื้นที่เมืองและบริเวณใกล้เคียง กรมชลประทานรายงานว่า ปริมาณน้ำที่คลอง ร.1 ต้องรองรับในช่วงอุทกภัยสูงเกินกว่าศักยภาพที่ออกแบบไว้ ทำให้เกิดน้ำล้นข้ามคันคลองในบางช่วง และกระแสน้ำไหลเชี่ยวกัดเซาะโครงสร้างคอนกรีตและคันคลองจนได้รับความเสียหาย เหตุการณ์ครั้งนี้สะท้อนข้อจำกัดของระบบระบายน้ำเมื่อเผชิญฝนตกหนักและน้ำหลากรุนแรง แม้มีคลองผันน้ำช่วยลดปริมาณน้ำที่เข้าสู่ตัวเมือง แต่ยังจำเป็นต้องพัฒนาระบบจัดการน้ำและมาตรการป้องกันภัยควบคู่กัน
ปี 2569 เร่งฟื้นฟูคลอง ร.1 รับมือฤดูน้ำหลาก หลังอุทกภัยปี 2568 กรมชลประทานดำเนินการซ่อมแซมคลองภูมินาถดำริและอาคารประกอบ โดยจัดสรรงบประมาณสำหรับโครงการซ่อมแซมคลอง ร.1 วงเงินประมาณ 400 ล้านบาท การดำเนินงานครอบคลุมการซ่อมแซมผนังคอนกรีตที่แตกร้าวและทรุดตัว การเสริมความแข็งแรงของคันคลองด้วยแผ่นเหล็กชีตไพล์ การซ่อมถนนเลียบคลอง และการกำจัดสิ่งกีดขวางทางน้ำ
10 ปีนามพระราชทาน กับภารกิจดูแลชาวหาดใหญ่ จากพระราชดำริเมื่อปี 2531 สู่การพระราชทานนามคลองภูมินาถดำริในปี 2559 และภารกิจฟื้นฟูหลังอุทกภัยปี 2568 โครงการแห่งนี้ยังคงมีความสำคัญต่อการบริหารจัดการน้ำในพื้นที่หาดใหญ่ ขณะเดียวกัน วิกฤตน้ำท่วมครั้งล่าสุดยังเป็นบทเรียนถึงความจำเป็นในการดูแลรักษาคลองและอาคารชลประทานให้พร้อมใช้งาน รวมถึงการปรับปรุงระบบระบายน้ำและการแจ้งเตือนภัยให้ทันต่อสถานการณ์
“คลองภูมินาถดำริ” จึงเป็นทั้งโครงการพระราชดำริเพื่อบรรเทาความเดือดร้อนของราษฎร และโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำที่ต้องได้รับการดูแลและพัฒนาให้รองรับความเสี่ยงอุทกภัยในอนาคต
น้อมรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณอันหาที่สุดมิได้
