"หลุมขนมครก" เป็นคำเปรียบเทียบที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงมีรับสั่งมากว่า 20 ปี โดยทรงนำเอาถาดขนมครกมาอธิบายถึงการจัดการน้ำและลุ่มน้ำ อย่างถาดที่ไม่มีหลุมเลย เวลาฝนตกมาก็หลากท่วมหมด เสร็จก็ไหลทิ้ง แต่ถ้าในถาดมีหลุมเล็ก ๆ กระจายทั่วถาดเหมือนถาดขนมครก ฝนตกก็ไหลมาลงในหลุม พื้นที่ส่วนใหญ่ก็จะไม่ท่วม ขณะเดียวกันฤดูแล้งก็จะไม่แล้งเพราะมีน้ำในหลุม

ดังนั้น “หลุมขนมครก” ในความหมายของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร จึงหมายถึง ทุกรูปแบบของการกักเก็บน้ำไว้ในพื้นที่ ทั้งบนดินและใต้ดิน เพื่อให้มีน้ำไว้ใช้ได้อย่างพอเพียง หลุมขนมครก ไม่จำเป็นต้องเป็นการขุดบ่อหรือขุดหลุมเสมอไป เป็นอะไรก็ได้ที่กักเก็บน้ำไว้ได้ ตั้งแต่โอ่งน้ำ คันนา หนอง บ่อ คลองไส้ไก่ ฝายชะลอน้ำ ป่า ฯลฯ ที่ทุกคนสามารถออกแบบได้เอง ทำได้ทุกระดับตั้งแต่พื้นที่ของแต่ละคน ไปจนถึงพื้นที่ระดับภาคหรือทั้งประเทศ ซึ่งหากทำอย่างนี้ทุกบ้าน ประเทศก็จะมีพื้นที่เก็บกักน้ำไว้ได้มากกว่าเขื่อนเสียอีก

อะไรบ้างที่เป็นหลุมขนมครกได้ ?

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “ตุ่ม”

รับน้ำจากหลังคาด้วยรางน้ำ ต่อรางลงตุ่มเก็บน้ำไว้ใช้ ตุ่มน้ำ เป็นรูปแบบที่ง่ายที่สุดสำหรับเก็บน้ำฝน ทุกบ้านสามารถทำได้

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “ถังเก็บน้ำ”

เหมาะสำหรับสถานที่จำกัด หรือกรณีที่ต้องการทำเป็นระบบประปาในพื้นที่ โดยเอาถังไว้ในที่สูง เช่น บริเวณเนินสูงสุดในพื้นที่ แล้วปล่อยน้ำลงมาตามคลองไส้ไก่ สามารถใช้สร้างแผงโซล่าร์เซลล์เพื่อสูบน้ำขึ้นที่สูงได้

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “หนอง”

เก็บน้ำได้เท่าปริมาตรของหนองหรือสระน้ำที่ขุด เมื่อคิดถึงปริมาณน้ำที่จะระเหย เฉลี่ยวันละ 1 ซม. ปีละ 300 วัน เท่ากับปีละ 3 เมตร จึงควรจะขุดให้ลึก 4 เมตร จึงจะเหลือน้ำพอใช้ในหน้าแล้ง

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “นา”

ทำคันนาสูงอย่างน้อย 1 เมตร ถ้านา 1 ไร่ สามารถจุน้ำได้ 1,600 ลูกบาศก์เมตร ประเมินว่าน้ำซึมลงดินอย่างน้อย 50% ก็จะเหลือน้ำครึ่งหนึ่งอยู่ในนาข้าว

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “คลองไส้ไก่”

ขุดคลองไส้ไก่ให้คดเคี้ยว โค้งไปมา เป็นทางน้ำบนดิน เพื่อเพิ่มความชุ่มชื่นให้กับพื้นที่ ไม่ต้องวางท่อ ไม่ต้องติดสปริงเกอร์ ขุดบ่อพักน้ำไว้เป็นระยะ ๆ เพื่อดักน้ำให้กระจายทั่ว ลดภาระการรดน้ำด้วยแรงงานคน

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “ป่า”

ใช้แนวพระราชดำริป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ปลูกป่าต่างระดับ 5 ชั้น ไม้สูง ไม้กลาง ไม้เตี้ย ไม้เรี่ยดิน และพืชหัว เพื่อให้รากสานกันหลายระดับ กักเก็บน้ำและป้องกันการพังทลายของดิน รวมทั้งปลูกแฝกเพื่อช่วยเก็บน้ำไว้ใต้ดิน และป้องกันการพังทลายของดิน

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “โคก”

นำดินที่ขุดจากสระน้ำมาถมทำโคก สำหรับปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง จะเก็บน้ำจากป่าบนโคกไว้ใต้ดินได้ประมาณ 50% ของปริมาณน้ำฝนที่ตกลงมา

• หลุมขนมครกในรูปแบบ “ฝาย”

สร้างฝายชะลอน้ำ ฝายดักตะกอนด้วยวัสดุธรรมชาติ เช่น ไม้ไผ่ พืชน้ำ หรือหญ้าแฝกก็ได้ ไว้ตามคลองไส้ไก่ เพื่อช่วยชะลอความเร็วของน้ำ และทำหน้าที่ดักตะกอนไม่ให้ไหลลงไปในหนอง และยังนำตะกอนที่ได้กลับมาทำปุ๋ยหมักได้ด้วย

ในพื้นที่หนึ่งสามารถทำได้มากกว่า 1 รูปแบบที่เหมาะสมตามฐานะและกำลังของตนเอง ไม่จำกัดว่าจะต้องทำอะไรเป็นหลัก เพราะทุกรูปแบบสามารถกักเก็บน้ำได้เช่นกัน

ภาพ: หลุมขนมครกกักเก็บน้ำ ที่ ต.แก่นมะกรูด อ.บ้านไร่ จ.อุทัยธานี - พื้นที่ชายขอบห้วยขาแข้ง หนึ่งในพื้นที่ต้นแบบการพัฒนาของสถาบันส่งเสริมและพัฒนากิจกรรมปิดทองหลังพระ สืบสานแนวพระราชดำริ

#มูลนิธิปิดทองหลังพระ

#ทุกวิกฤตผ่านได้เพราะคนไทยไม่ท้อไม่ถอย

#เชื่อมั่นเศรษฐกิจพอเพียง

#สืบสานพระราชปณิธาน

#ศาสตร์ของพระราชาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน

#พอเพียงเพื่อยั่งยืน

#TV5HD

มูลนิธิปิดทองหลังพระ สืบสานแนวพระราชดำริ

Website: www.pidthong.org

Twitter: twitter.com/pidthong

Instagram: instagram.com/pidthonglangphra_

Threads: threads.net/@pidthonglangphra_

YouTube: https://youtube.com/@pidthong

Line: https://bit.ly/3sumjTn

Tiktok: https://bit.ly/3ZkPmXv