เหตุเพลิงไหม้ครั้งใหญ่ที่ คลองถมเซ็นเตอร์ ถนนวรจักร เมื่อคืนวันที่ 28 สิงหาคม 2569 ไม่เพียงสร้างความเสียหายให้กับ ศูนย์การค้าเก่าแก่ของกรุงเทพฯ แต่ยังทำให้เรื่องราวของผืนดินบริเวณนี้กลับมาได้รับความสนใจอีกครั้ง
เพราะก่อนจะเป็น “คลองถมเซ็นเตอร์” ที่คนกรุงเทพฯ หลายรุ่นคุ้นเคย พื้นที่บริเวณนี้ผ่านประวัติศาสตร์มาหลายยุค ตั้งแต่ที่ประทับของเจ้านายต้นราชสกุลปราโมช สถานที่ตั้งของ “กองปราบสามยอด” จนกลายเป็นศูนย์กลางการค้าของเก่า อะไหล่ เครื่องมือ และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ชื่อดังของกรุงเทพฯ
คนรุ่นเก่าในพื้นที่วรจักร–สามยอดจำนวนไม่น้อยยังจดจำชื่อ “กองปราบสามยอด” ได้ ก่อนพัฒนาเป็นพื้นที่การค้า บริเวณคลองถมเซ็นเตอร์เคยเป็นที่ตั้งของหน่วยงานในสังกัดกองบังคับการปราบปราม โดยในปี พ.ศ. 2508 มีการจัดตั้งกองกำกับการปฏิบัติการพิเศษ หรือ กก.ปพ. สังกัดกองบังคับการปราบปราม อย่างไรก็ตาม ข้อมูลเกี่ยวกับช่วงเวลาที่กองปราบปรามย้ายออกจากพื้นที่เดิมยังปรากฏแตกต่างกันในหลายแหล่ง บางข้อมูลระบุถึงการย้ายในช่วง พ.ศ. 2508 ขณะที่คำบอกเล่าของผู้ที่เคยอยู่อาศัยในพื้นที่ระบุว่า การย้ายไปยังบริเวณโชคชัย 4 อาจเกิดขึ้นภายหลัง พ.ศ. 2518 จึงเป็นรายละเอียดทางประวัติศาสตร์ที่ควรตรวจสอบจากเอกสารราชการเพิ่มเติม แต่สิ่งหนึ่งที่มีหลักฐานสอดคล้องกัน คือพื้นที่บริเวณวรจักรแห่งนี้เคยมีความเกี่ยวข้องกับ กองปราบปรามสามยอด ก่อนจะเปลี่ยนบทบาทมาเป็นพื้นที่พาณิชย์ในเวลาต่อมา
ย้อนกลับไปไกลกว่านั้น ที่นี่คือพื้นที่ “วังวรจักร” หากย้อนกลับไปในสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ พื้นที่บริเวณวรจักรมีความเกี่ยวข้องกับ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนวรจักรธรานุภาพ หรือพระองค์เจ้าปราโมช พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 และทรงเป็นต้นราชสกุล “ปราโมช” เมื่อมีการสร้างสวนสราญรมย์ พระองค์ทรงย้ายจากที่ประทับเดิม และทรงซื้อที่ดินบริเวณนอกกำแพงเมืองใกล้ถนนเจริญกรุงด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ เพื่อสร้างที่ประทับแห่งใหม่
บริเวณดังกล่าวต่อมากลายเป็นพื้นที่สำคัญของย่านวรจักร และพระนามของพระองค์ยังคงอยู่กับพื้นที่จนถึงปัจจุบันผ่านชื่อ “ถนนวรจักร” พื้นที่วังและที่ดินของราชสกุลในบริเวณนี้มีการเปลี่ยนแปลงตามกาลเวลา ก่อนที่ที่ดินบางส่วนจะเข้าสู่การจัดการของรัฐและได้รับการพัฒนาเป็นอาคาร ตลาด ร้านค้า รวมถึงสถานที่ราชการ
ไม่ไกลจากคลองถมเซ็นเตอร์ยังมี ถนนเจ้าคำรบ ซึ่งเป็นอีกชื่อที่สะท้อนประวัติศาสตร์ของพื้นที่ ชื่อถนนมีความเกี่ยวข้องกับ พระองค์เจ้าคำรบ พระโอรสในกรมขุนวรจักรธรานุภาพ ซึ่งทรงมีบทบาทสำคัญในราชการตำรวจ และเคยดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมตำรวจภูธรและกรมตำรวจนครบาล
จึงไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่บริเวณเดียวกันมีทั้ง “วรจักร” และ “เจ้าคำรบ” ปรากฏเป็นชื่อถนน เพราะชื่อเหล่านี้เป็นเสมือนร่องรอยที่บอกเล่าประวัติศาสตร์ของผู้คนและพื้นที่ แม้ว่าวังและสิ่งปลูกสร้างในอดีตจำนวนมากจะไม่หลงเหลือให้เห็นแล้วก็ตาม
อีกเรื่องที่หลายคนอาจไม่เคยรู้ คือคำว่า “คลองถม” มีที่มาจากคลองที่ถูกถมจริง ๆ ในอดีตบริเวณนี้มี คลองสำเพ็ง หรือคลองวัดจักรวรรดิ เป็นเส้นทางน้ำที่เชื่อมพื้นที่บริเวณแม่น้ำเจ้าพระยาเข้ากับคลองมหานาค เมื่อกรุงเทพฯ ขยายตัวและการเดินทางทางบกเข้ามามีบทบาทมากขึ้น ทางการมีนโยบายลดจำนวนคลองและพัฒนาเส้นทางคมนาคม จึงมีการถมคลองสายนี้และสร้างถนนขึ้นตามแนวคลองเดิม ซึ่งต่อมาคือ ถนนมหาจักร
คำเรียก “คลองถม” จึงติดปากผู้คน และค่อย ๆ กลายเป็นชื่อเรียกย่านการค้าที่ขยายตัวขึ้นรอบถนนมหาจักร วรจักร และพื้นที่ใกล้เคียง จากเส้นทางน้ำจึงกลายเป็นถนน จากถนนกลายเป็นตลาด และจากตลาดก็ค่อย ๆ เติบโตเป็นหนึ่งในย่านการค้าที่มีเอกลักษณ์ที่สุดแห่งหนึ่งของกรุงเทพฯ เมื่อเวลาผ่านไป พื้นที่แห่งนี้เปลี่ยนหน้าที่ครั้งแล้วครั้งเล่า จากพื้นที่วังและที่ประทับของเจ้านายในราชสกุลปราโมช สู่พื้นที่ราชการและกองปราบสามยอด ก่อนพัฒนาเข้าสู่ยุคของการค้า และกลายเป็น คลองถมเซ็นเตอร์ ที่คนจำนวนมากรู้จัก
คลองถมเติบโตขึ้นพร้อมกับภาพจำของตลาดขายของสารพัดชนิด ตั้งแต่อะไหล่ เครื่องมือช่าง เครื่องใช้ไฟฟ้า อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ ของเก่า ของสะสม ไปจนถึงสินค้าหายาก จนเกิดวัฒนธรรม “เดินคลองถม” ที่อยู่ในความทรงจำของคนกรุงเทพฯ หลายรุ่น
กระทั่งคืนวันที่ 28 สิงหาคม 2569 เวลา 20.42 น. เกิดเพลิงไหม้รุนแรงภายในคลองถมเซ็นเตอร์ ถนนวรจักร เพลิงเริ่มจากบริเวณร้านค้าชั้น 1 ก่อนลุกลามไปยังส่วนอื่นของอาคาร และสร้างความเสียหายอย่างหนัก เหตุการณ์ครั้งนี้จึงไม่ได้กระทบเพียงอาคารพาณิชย์แห่งหนึ่ง แต่เกิดขึ้นบนผืนดินที่สะสมเรื่องราวของกรุงเทพฯ เอาไว้มากกว่าหนึ่งศตวรรษ
Cr. เพจ หน่วยวิจัยแผนที่และเอกสารประวัติศาสตร์ สถาปัตยกรรม
